Rinoceros, een absurde komedie van Ionesco

30 december 2025 | 09:00

‘Eigentijds herschreven, het raakt de jaren 30 en de tijd van nu’

Rinoceros is een absurde komedie van Ionesco. Het werk van Ionesco valt onder het absurd toneel en is door Arthur van Vliet voor Theaterwerkplaats Harderwijk herschreven naar de huidige tijd, waarmee het zowel de jaren 30 als de tijd van nu aanraakt.

Rinoceros is de eerste voorstelling in 2026 van Theaterwerkplaats Harderwijk. De première is op donderdag 12 februari in de Theaterzaal van Cultuurkust. De overige speeldata zijn zaterdag 14 februari en donderdag 5 maart, eveneens bij Cultuurkust, Klooster 4. De bezoeker ervaart vervreemdend theater, met herkenbare, gewone mensen. Door deze combinatie wordt het publiek verrast.

Regisseur Arthur van Vliet is voor deze absurde komedie geïnspireerd door de Roemeense schrijver Eugène Ionesco, de maker van het oorspronkelijke verhaal Rinoceros, dat terugblikt naar de jaren 30 van de vorige eeuw. ,,Dit stuk moest ik 40 jaar geleden op school bestuderen voor het vak dramaturgie. Rinoceros is een uiting van kritiek op de volgzaamheid van mensen ten tijde van de verspreiding van het fascisme. Het stuk gaat over de opkomst van het nazisme, wat op een absurdistische manier wordt weergegeven. Het laat zien hoe makkelijk mensen vanuit hun onderbuikgevoel tot een beweging gaan horen.”

Van Vliet is een liefhebber van de stijl van Ionesco. ,,Zijn manier van schrijven vind ik geweldig: wie verzint neushoorns om mensen te typeren die zo gemakkelijk voor het nazisme bezweken? Het is kolder. Zo kan je ook absurd theater duiden: vervreemdend, maar wel met een duidelijke boodschap. Ik maak me ongerust over het populisme en dat maakt dat ik het stuk ook in deze tijd heel relevant vind.”

Toen Arthur gevraagd werd een stuk voor Theaterwerkplaats te regisseren, wist hij meteen dat Rinoceros het moest zijn. Hij heeft het stuk herschreven naar een hedendaagse versie. Het oorspronkelijke verhaal is teruggebracht van 130 naar 40 pagina’s en gecomprimeerd tot een theaterstuk van een uur en tien minuten. ,,Het verhaal blijft volledig overeind. De propagandaplaatjes van toen zijn nu internet en social media. Het verschijnsel Rinoceros raakt zowel de jaren 30 als nu, waarbij iedereen dezelfde gekte heeft. Hardop denkend komen ze er niet uit, maar luisterend naar hun onderbuikgevoel maken ze een keuze. Hoe meer mensen achter een beweging aan lopen, hoe meer genormaliseerd het wordt.”

(Vlnr): Speler Henk Epskamp, regisseur Arthur van Vliet en speelster Ilse Steenbergen. (foto: Marco Jansen)

Speelster Ilse Steenbergen ziet de Rinoceros beweging vooral terug in de diversiteit van de samenleving. ,,Het laat de groepsdruk zien; durf je nog in je eentje linksaf te gaan als de rest rechtsaf slaat? Denk aan identiteit, kleding, gedrag, taal en manier van spreken. Mensen willen erbij horen omdat ze niet alleen durven te staan.”

‘Leuke rol om je in uit te leven’

Ilse speelt de rol van serveerster Jannie. ,,Zij is soms wat onhandig in timing. Er gebeurt iets met haar man en daardoor raakt zij ook uit haar evenwicht. Ze gaat toch achter hem aan en zoekt veiligheid bij hem.”

Ilse kan zich als acteur helemaal uitleven. ,,Het is een heerlijke rol. Een absurde manier van spelen betekent dat alles kan en mag. Je kunt veel uitproberen, niets is te gek. Je kunt het groot maken en er ook weer wat af halen als dat nodig is. Het stuk is meer dan tekst; met muziek, spel en beweging; kortom heel dynamisch.”

De flyer van Rinoceros (ontwerp: Ton Pors)

Betweterig

Speler Henk Epskamp vertolkt het personage Jan, een ambtelijk kantoormedewerker die zich netjes aan de regels houdt. ,,Hij heeft geen gekke uitspattingen, is in zichzelf gekeerd, maar kan zich wel opwinden. Hij is volslagen overtuigd en tevreden met zichzelf. Hij weet alles beter en corrigeert graag anderen. Als hij daarop wordt aangesproken, raakt hij geïrriteerd. Dat corrigeren op fouten frustreert hem op den duur zodanig, dat hij zelf ook verandert.”

Ook volgens Henk kun je deze rol zo gek maken als je wilt. ,,Arthur laat iedereen vrij. De vele interacties tussen negen spelers maakt het ook een uitdagend stuk om te spelen. Ik noem het leuk pittig. Er worden harde schakelingen gemaakt tussen onderdelen van scenes, zodat het publiek blijft nadenken over waar het naar zit te kijken. Het is een visuele voorstelling waarbij het publiek veel ziet en hoort qua beweging, licht en muziek. De boodschap is aan het eind wel duidelijk.”